De clicker: een geconditioneerde beloning

 

Voedsel is voor ieder dier een eerste levensbehoefte en dieren vinden voedsel vrijwel zonder uitzondering smakelijk. Ze hoeven niet te leren om voedsel lekker te vinden: het is een primaire beloning. Daarom is voedsel de beloning bij uitstek tijdens het trainen van dieren. Vaak is het echter onmogelijk om dieren die zich ver bij een trainer vandaan bevinden, onmiddellijk met voedsel te belonen voor bepaald gedrag.

Onmiddellijke beloning is echter wel noodzakelijk om te zorgen dat een dier beseft welk gedrag hem zijn beloning opleverde. Daarom wordt er bij training vaak gebruik gemaakt van een tussenstapje, een aangeleerde beloning ( ofwel: geconditioneerde of secundaire bekrachtiger.)

De clicker is zo’n tussenstapje.

Met bekrachtigers trainen zonder dwang

Dieren als dolfijnen laten zich niet dwingen tot iets dat ze niet wensen te doen. Ze vertonen alleen gedrag dat ze iets oplevert, ze doen alleen de kunstjes die de trainer graag wil zien als ze daarvoor worden beloond met iets dat ze heel erg de moeite waard vinden.

Dolfijnen zijn dieren die altijd ver bij de trainer vandaan zijn en die dus heel moeilijk onmiddellijk kunnen worden beloond met voer. De geconditioneerde bekrachtiger is dan ook in eerste instantie bedacht voor het trainen van dolfijnen. Bij dolfijnen gebruikte men een fluitje. Het is een middel om het dier op afstand duidelijk te maken dat het prima ging, het fluitje heeft voor de dolfijn de betekenis:”dat is wat ik wilde zien, kom je beloning maar halen”.

Het was de dolfijnentrainster Karin Pryor die inzag dat deze manier van trainen net zo goed geschikt is voor honden. In plaats van een fluitje koos men bij honden voor de ‘clicker’ als bekrachtiger. Een clicker is een hol vierkant doosje met een buigzaam metalen stripje in de opening die zich aan een kant bevindt. Door met de duim op de strip te drukken, ontstaat er een specifiek geluidje: een “click”  De clicker doet het meest denken aan de kikker uit onze jeugd die kwaakte als je op de metalen strip op zijn buik drukte.

Door middel van een geconditioneerde bekrachtiger zoals de clicker traint men honden zonder dwang. De hond kiest zelf voor bepaald gedrag omdat dat gedrag hem voordeel oplevert. Zo’n geconditioneerde beloning is bij hondentraining handig omdat het – net als bij dolfijnen- vaak moeilijk is om tijdens een bepaald gedrag iets lekkers aan de hond te geven ( de hond springt ergens overheen, of is te ver bij ons vandaan, denk aan behendigheid)  Daarvoor timen we vaak te laat. Juist dat ene moment van gedrag laat zich slecht vangen. Een geconditioneerde beloning als de clicker stelt ons daartoe wel in staat. De clicker maakt een juiste timing mogelijk voor het werken op afstand. Omdat de clicker ons in staat stelt juist dat ene onderdeel van gedrag heel zuiver te isoleren, is het voor de hond heel makkelijk te begrijpen welk gedrag wij nu bedoelen. Pas daarna volgt de werkelijke beloning, een primaire bekrachtiger die dus niet hoeft te worden aangeleerd, zoals voedsel.

 

Een speciaal woordje kan ook

Er wordt veel gesproken over de ‘clicker methode” maar feitelijk is het gebruik van de clicker natuurlijk geen ‘methode.’ De clicker is een hulpmiddel bij het training en opvoeding die zich voornamelijk concentreert op het bekrachtigen van gewenst gedrag. Alle principes van deze ‘methode’ kunnen met elk ander hulpmiddel dat de waarde van een positieve bekrachtiger heeft (of dit nu primair of secundair is) worden gebruikt.

In plaats van een clicker kunt u dus ook een ander geluid conditioneren. Bijvoorbeeld een licht signaal. Of een klik met de tong. Of een kort ‘braaf’

Het is gewoon een keuze die u maakt. Het voordeel van een fluitje of een clicker is dat het geluid snel kan worden gegeven en dat het altijd hetzelfde klinkt, terwijl je stem anders klinkt als je ongeduldig ben of boos of verkouden. Het laat zich makkelijk onderscheiden van overige omgevingsgeluiden. De clicker heeft als nadeel dat deze de bewegingsvrijheid van een hand kost.

 

Een aantal voordelen van de clicker, boven de meeste andere (geconditioneerde) positieve bekrachtigers:

-         neutraal (zonder emotie) en consequent van geluid, volstrekt gelijkmatig en veranderd niet in welke omstandigheden dan ook.

-         Snel en goed te timen, exact gelijktijdig met het gewenste gedrag.

-         Hoorbaar over enige afstand.

-         Uniek, niet te verwarren met omgevingsgeluiden.

 

 

Clickertraining als middel tot reduceren van probleemgevend gedrag.

Omdat de clicker een positieve bekrachtiger is,(als deze zo geconditioneerd is) en dus gebruikt wordt om gedrag te laten toenemen, is de clicker niet het eerste middel waaraan gedacht wordt bij honden met probleemgevend gedrag dat weggetraind moet worden. En toch is de clicker c.q positieve bekrachtiger daar bij uitstek geschikt voor, simpelweg omdat de oplossing voor heel veel probleemgevend gedrag gelegen is in het aanleren van ander (onverenigbaar) gedrag (counter conditioning)

 

Aanleren van de clicker

In het begin weet de hond absoluut niet wat het geluid van de clicker voor hem kan betekenen. Dat moet hij nog leren. Dat gaat als volgt:

U clickt en geeft lekkers, echt meteen na de click lekkers en dit herhaalt u 5 tot 7 keer, dan clickt u en wacht met het lekkers, als de hond u vragend aan kijkt heeft hij begrepen dat na de click het lekkers hoort te komen. Vaak is het moment waarop ´het kwartje valt´heel zichtbaar.

 

 

Stapje voor stapje `shapen`

Als de hond eenmaal begrijpt wat de clicker betekent, kunt u de hond laten werken voor de click. U gaat zijn gedrag de goede vorm geven: u gaat shapen, dat houdt in dat u ieder gedrag dat de hond vertoont dat wel wat weg heeft van het gedrag dat u uiteindelijk wilt zien, gaat belonen door te clicken en gelijk erachteraan lekkers te geven. Daarna beloont u iedere beweging die in de juiste richting gaat en uiteindelijk bereikt u het juiste resultaat.

Begin met iets dat de hond makkelijk kan en dat in de aard van zijn natuur ligt om uit zichzelf te doen, bijvoorbeeld zitten. Wacht gewoon rustig af, als hij tenslotte uit zichzelf gaat zitten, clickt u en geeft lekkers.

Als de hond weet dat hij de click niet zomaar krijgt maar er voor moet gaan zitten, gaat u een stapje verder. U kiest een bepaald gedrag en gaat pas clicken als de hond dat specifieke gedrag laat zien terwijl hij zit: het optillen van een poot, of een beweging van de kop, het is vrij waarschijnlijk dat de hond zoiets gaat doen, want hij raakt straks in verwarring en wordt ongeduldig, want hij gaat toch mooi zitten en waar blijft nu eindelijk die click ( en natuurlijk het lekkers) hij zal rond kijken en zodra hij doet wat u wilde zien clickt u en beloont de hond. Dat snapt hij niet. Waarom kreeg hij nu wel die click? Vaak gaat een hond zich nu uitschudden, gapen of krabben, hij denkt na. En gaat uitproberen wat u wilt. Wanneer hij weer- nu per ongeluk- het juiste gedrag laat zien, clickt u en geeft u lekkers. Uiteindelijk zal de hond met behulp van de click heel precies hebben uitgedokterd wat u bedoelt.

 

Leren geeft altijd wat stress

Het is tijdens het proces van shaping niet te voorkomen dat de hond wat gefrustreerd raakt. Er komt tenslotte een moment waarop hij niet meer wordt beloond omdat u `beter`gedrag van hem gaat vragen, terwijl hij tot dan toe wel voor de mindere prestatie werd beloond. Omdat er geen click komt ,zal de hond het gewenste gedrag duidelijker en/of langer vertonen: zie je het dan niet, slome, waar blijft mijn click?. En dat gedrag beloont u met een click en lekkers. Als de hond in verwarring raakt kunt u het beste een stapje terug tot het niveau dat hij wel beheerste en opnieuw beginnen. Wanneer de hond zijn aandacht verliest doe dan een paar stappen opzij. Dat heeft vaak voldoende kracht om zijn aandacht weer te trekken.

 

Geef pas een naam aan het gedrag als het zichzelf heeft gestabiliseerd!

Pas wanneer een bepaald gedrag de vorm heeft die u wenst en zich echt laat voorspellen (dat houdt in dat de hond het gedurende 4 trainingssessies vijf keer achter elkaar laat zien, zonder te aarzelen) is het punt aangekomen een naam aan het gewenste gedrag te koppelen. Dat doet u door het woord eerst een paar keer te zeggen terwijl de hond al de aanzet maakt tot het gedrag. Al snel zal de hond begrijpen dat het woord betekent dat hij iets bepaalds moet doen en dat het geen zin heeft dat gedrag te laten zien als er geen woord is gezegd. Het laatste levert hem immers geen click (lekkers) op, en daar gaat hij juist voor!! 

Intervalbeloning

Om er helemaal zeker van te zijn dat gevraagd gedrag snel en voorspelbaar optreedt, kunt u het beste wisselend belonen. Bij intervalbeloning worden de beloning in een wisselend beloningsschema gebruikt, dus niet meer iedere keer. Dat betekent dat u een op de vijf keer clickt en beloont ,waarbij de hond niet mag weten of dat nu de tweede of vierde keer zal zijn. De hond moet weten dat er absoluut ergens iets gaat komen, maar niet wat de beloning inhoudt en wanneer hij gaat komen. Maar onthoud: de click is een belofte ( je hebt het goed gedaan, dus kom je beloning maar halen) dus geef na een click altijd de primaire beloning, de primaire beloning zelf kan wel wisselen: soms een gewoon brokje, soms ook een lekker stukje kaas, soms weinig, soms veel.

 

Maak de beloning de moeite waard

Sommige honden zijn niet echt kapot van voedsel. Dat belemmert natuurlijk het leerproces bij de clickertraining. Door juist vlak voor de maaltijden te trainen, kunt u de motivatie tot voer van de hond verhogen.

Wanneer een hond de oefening in één keer begrijpt geef hem dan iets extra lekkers- of geef hem veel lekkers, de zogenaamde jackpot

 

De clicker, dit is een simpel exemplaar, er zijn veel verschillende soorten, zelfs met 3 standen. Verschillende kleuren enz….

Maar het werkt hetzelfde en daar gaat het om.

 

Niet alles tegelijk

Het is heel belangrijk om eerst een onderdeel te perfectioneren, dan pas het volgende en ze daarna pas samen te voegen!. U kunt dit vergelijken met een tennisles. Om een harde, nauwkeurige bal te slaan, is het handig om eerst rustig maar nauwkeurig te slaan, wanneer dat goed gaat wordt het hard slaan geoefend. De zuiverheid waar de bal terechtkomt is dan weer minder belangrijk. Pas als het slaan met kracht ook goed gaat, wordt het hard en zuiver slaan gecombineerd. Het is bewezen dat het op deze manier opbouwen van een training een veel sneller en zuiverder resultaat biedt.

Bij de hond betekent dit het volgende: de hond moet terugkomen en recht voor u en dichtbij u gaan zitten. Eerst leert u dan de hond snel te gaan zitten op commando. Vervolgens leert u de hond zonder dralen hier te komen. Pas als dat onafhankelijk van elkaar goed gaat, gaat u de oefening combineren. Doet u dat niet en probeert u alles tegelijk in te trainen, dan weet de hond niet of er nu voor het dichtbij zitten of voor het recht voor zitten werd geclickt.

 

Eén click volstaat!

Als de hond de click krijgt, weet hij dat hij het gedrag heeft laten zien dat bedoeld werd. Hij mag zijn lekkers gaan halen. Daarna start het oefenen weer van voor af aan.

Kom niet in de verleiding om een paar keer achter elkaar aan te clicken als de hond iets goed doet. De click is echt bedoeld om het juiste moment van het gedrag te isoleren van de rest. Meer clicks brengt de hond alleen maar in verwarring. Verkeerd clicken, dus niet op het juiste moment de click geven, is geen ramp. Misschien duurt het iets langer voordat de hond door heeft wat de bedoeling was. Het geeft de hond wel meer stress. Maar omdat u daarna gewoon weer verder gaat met het juiste gedrag te onderstrepen, leert de hond vanaf dat moment gewoon verder.

 

Grenzen stellen

Er zijn stemmen die beweren dat “de clickermethode” maakt dat de hond geen grenzen meer kent, en niet duidelijk leiding krijgt. Dat het rangorde problemen tussen baas en hond zou geven als de hond begeleid wordt volgens de zogenaamde “positieve leer methode” en dat het zou leiden tot een vermeerdering van bijt incidenten. Maar de clicker gebruiken en het bewust sturen van het gedrag van je hond door positieve consequenties te verbinden aan gewenst gedrag, betekent niet dat je geen grenzen stelt.